Vahid Think Tank

روندهاي كلي و بلندمدت اقتصادي و اجتماعي

فصل ۵

۲۶. رشد اقتصادي كشورهاي توسعه يافته

رشد اقتصادي كشورهاي توسعه يافته دست كم تا ۵ سال آينده همچنان افزايش خواهد يافت و هر افت و خيزي در اقتصاد اين كشورها نسبتاً كوتاه مدت خواهد بود.
با كنترل هر چه بيشتر اقتصاد از سوي كشورها، رشد اقتصادي ظرف دو يا سه سال آينده افزايش يافته و به رقم مطلوب چند سال اخير خواهد رسيد.
با كنترل بدهيهاي خارجي در اكثر بخشهاي اروپا، واحد پول يورو براي نخستين بار بعد از عرضه آن از سوي اتحاديه اروپا, با دلار امريكا برابري ميكند.
چشم انداز اقتصادي اروپا همچنان در ابهام است، اما كنترل كمتر مرزها در داخل اتحاديه اروپايي، تحرك جديدي به نيروي كار بخشيده و نيروي مناسبتري را براي كسب و كار فراهم كرده است.
بنا بر آخرين آمار و ارقام براي نخستين بار پس از چالشهاي چند سال اخير در ژاپن، شاهد رشد اقتصادي اين كشور هستيم. بانك مركزي ژاپن تلاش گسترده اي را براي كاهش ارزش ين در بازارهاي بين المللي آغاز كرده است؛ به اين اميد كه ميزان صادرات اين كشور افزايش يافته و رشد اقتصادي كشور تضمين شود.
اين تلاشها ميتواند آغازگر رشد اقتصادي ژاپن باشد. در كنار اين اقدامات، موافقت بانكها با لغو بدهيهاي نكول يافته، و عملكرد بهتر در اعطاي وام، همراه با اجراي ساير اصلاحات اقتصادي، زمينه را براي احياي اقتصادي اين كشور تا سال ۲۰۰۵ فراهم خواهد كرد. بدين ترتيب ژاپن به شريك تجاري بهتري براي غرب تبديل خواهد شد.
در نوامبر ۲۰۰۱، سرانجام چين به عضويت سازمان تجارت جهاني در آمد. اين عضويت منافع چشمگيري براي اين كشور به دنبال خواهد داشت، اما براي استفاده از اين منافع، پكن بايد مشكلات و موانع را از سر راه صادركنندگان كوچك بردارد تا زمينه براي سودآوري بيشتر آنها در يك بازار بالقوه بزرگ فراهم گردد. اجراي اين اصلاحات محرك خوبي نيز براي اقتصاد آمريكا خواهد بود.
بسياري از كشورهاي عضو اتحاد جماهير شوروي سابق، در حال ساماندهي به وضعيت اقتصادي خود هستند تا بتوانند به بازار مناسبي براي كالاهاي اروپاي غربي تبديل شوند. روسيه نيز اخيراً طرحهايي را براي تثبيت اقتصادي كشور به اجرا در آورده و اين در حالي است كه در سالهاي اخير اين كشور به عنوان ضعيفترين حلقه اقتصاد منطقه شناخته شده بود. كشف نفت در قزاقستان و تمايل ساير كشورهاي منطقه به مشاركت در نبرد عليه تروريسم، سبب پيشبرد سريعتر اين روند خواهد بود.
بهبود فناوري ساخت و توليد همچنان سبب افزايش بهره وري و كاهش هزينه توليد كالاها، در سراسر جهان خواهد بود. كاركناني كه مدت طولانيتري در شغل خود باقي ميمانند، روند رشد نيروي كار را كندتر خواهند كرد. با وجود اين، جهاني شدن كسب و كار همچنان بر ميزان دستمزدها و قيمتها در كشورهاي توسعه يافته تاثير خواهد داشت.
با وجود اين پيشرفتها، هنوز يك نقطه مشكل ساز در آمريكاي لاتين وجود دارد و آن كشور برزيل است. اقتصاد اين كشور بيش از آنچه ناظران در دو سال اخير پيش بيني كرده اند, رشد داشته است. اما درسالهاي اخير اين روند تغيير كرده است. پيروزي نامزد حزب كار برزيل بر ساير نامزدهاي انتخابات رياست جمهوري، نرخ واقعي ارز را تا قبل از اكتبر ۲۰۰۲، به پايينترين حد بازارهاي جهاني رساند و اين در حالي بود كه بازارهاي سهام اوراق قرضه نيز به شدت در حال ركود بود. در صورت عدم حمايت بانك جهاني و صندوق بين المللي پول، اين كشور به عنوان بزرگترين قدرت اقتصادي آمريكاي جنوبي، به خاطر عدم پرداخت بدهيهاي خود، به سرنوشت آرژانتين دچار خواهد شد.

اشارات:

سير نزولي اقتصاد به احتمال قوي نسبتاً كوتاه مدت خواهد بود و پس از آن تا پايان اين دهه شاهد رشد اقتصادي پايدار در سراسر جهان توسعه يافته، خواهيم بود.
اتحاد اقتصادي، به رونق انواع شيوه هاي تجارت در اروپا خواهد انجاميد. كشورهاي عضو اتحاد جماهير شوروي سابق كه به تازگي به جمع كشورهاي سرمايه داري پيوسته اند، بايد جزو سريعترين بازارهاي رو به رشد جهان باشند. در افق بلندمدت هند سريعتر از هر بازار ديگري در جهان رشد خواهد كرد.
بازارهاي كار بويژه در حوزه تخصصي, همچنان پررقابت خواهد بود. اين موضوع استفاده از روشهاي جديد و خلاقانه در استخدام كاركنان، تعيين حقوق و مزايا و مشاركت آنها در سود شركتها را الزامي ميكند. در چنين محيط پررقابتي بايد بر اعطاي پاداش به كاركناني كه داراي سرعت، مهارت، خلاقيت و نوآوري بيشتري هستند، بيش از پيش توجه و تاكيد شود.
تمركز روزافزون ثروت در دست بخشي از افراد سالمند و برخورداري آنها از امكانات رفاهي بيشتر، قشر عظيمي از جوانان و ساير سالمندان فقيرتر را از امكانات ضروري زندگي محروم ميكند. بدين ترتيب قدرت خريد بخش زيادي از مردم كاهش خواهد يافت. تداوم اين امر ميتواند بخشي از نيروهاي تاثيرگذار در رشد اقتصادي را به حاشيه براند.

۲۷. دو برابر شدن جمعيت جهان در چهل سال آينده

بيشترين ميزان زاد و ولد مربوط به كشورهايي است كه از امكانات كمتري براي بهبود زندگي و حمايت از مردم برخوردارند. كشورهايي كه بين سالهاي ۲۰۰۰ تا ۲۰۵۰ بيشترين رشد جمعيت را خواهند داشت؛ عبارتند از: فلسطين اشغالي (۲۱۷درصد), نيجريه (۱۶۲ درصد), يمن (۱۶۸ درصد), جمهوري دمكراتيك كنگو (۱۶۱ درصد), آنگولا (۱۶۲ درصد) و اوگاندا (۱۳۳ درصد)
رشد واقعي جمعيت ميتواند بيش از ارقام پيش بيني شده باشد. بنا بر آمار مركز مطالعات راهبردي و بين المللي در اغلب طرحهاي اساسي دولت, ميزان زاد و ولد و ميزان افزايش عمر جمعيت در سالهاي آينده دست كم گرفته شده است.
در بسياري از كشورهاي صنعتي در مقايسه با كشورهاي در حال توسعه, شاهد كاهش بيشتري در زاد و ولد خواهيم بود و در نتيجه جمعيت اين كشورها_ صرفنظر از تاثيرات مهاجرت_ به شدت كاهش خواهد يافت. بدين ترتيب جمعيت كشورهاي در حال توسعه از ۲۳ درصد كل جمعيت جهان در سال۱۹۵۰ و رقم ۱۴ درصدي سال ۲۰۰۰ پايينتر آمده و در سال ۲۰۵۰ به ۱۰ درصد جمعيت جهان خواهد رسيد.
تا ده سال آينده, نيروي كار ژاپن و بخش اعظم اروپا سالانه ۱ درصد كاهش خواهد يافت و اين كاهش تا سال۱۰۳۰ به۵ /۱ درصد خواهد رسيد.

اشارات:

براي تامين نيازهاي غذايي مردم در ۴۰ سال آينده, بخش كشاورزي جهان بايد به اندازه كل مواد غذايي طول تاريخ بشريت, براي مردم مواد غذايي فراهم كند.
چناچه ميزان زاد و ولد در كشورهاي توسعه يافته به حد چشمگيري افزايش نيابد, يا بازنشستگان بايد مدت بيشتري به كار خود ادامه دهند, و يا اين كشورها پذيراي تعداد بيشتري مهاجر از كشورهاي در حال توسعه باشد. در غير اينصورت, با ركود شديد اقتصادي و افت استانداردهاي زندگي روبرو خواهند شد.
با كاهش كنترل شديد مربوط به مهاجرت, مهاجرت سريع افراد از نيمكره جنوبي به شمالي, بويژه از مستعمرات سابق اروپا, ادامه خواهد يافت. بخش روزافزوني از متقاضيان كار در ايالات متحده و اروپا، مهاجران فعلي كشورهاي در حال توسعه خواهند بود.
تنشهاي فرهنگي ميان مردم بومي كشورها و مهاجران، سبب ايجاد جوامع قومي در كشورهاي توسعه يافته خواهد شد. پذيرش پناهندگان و ساير مهاجران در آلمان، بريتانيا و ساير كشورها، واكنشهاي شديدي را به دنبال خواهد داشت.

۲۸. افزايش طول عمر در كشورهاي توسعه يافته

هر نسل نسبت به نسل پيش از خود از سلامتي بيشتري برخوردار است و بيشتر عمر ميكند. از آغاز قرن بيستم هر نسل در ايالات متحده آمريكا سه سال بيشتر از نسل قبل عمر كرده است. در سال ۱۹۵۰ هر فرد ۸۰ ساله ميتوانست ۵/۶ سال بيشتر عمر كند، در حاليكه امروز چنين فردي به طور ميانگين ۵/۸ سال بيشتر از نسل پيش عمر ميكند.
هم اكنون اميد به زندگي در استراليا، ژاپن و سوئيس معادل ۷۵ سال براي مردان و بيش از ۸۰ سال براي زنان است. امروزه امكان پيشگيري و يا مداواي بيماريهايي كه براي نسل گذشته مهلك به شمار ميآمد، فراهم شده است. در بسياري از كشورهاي توسعه يافته، با اجراي برنامه هاي بهداشتي و درماني گسترده توسط دولت, امكانات دارويي و درماني مناسبي در اختيار جمع كثيري از شهروندان يا همه آنها قرار گرفته است. فراواني داروهاي مشابه (ژنريك) در كشورهاي در حال توسعه، هزينه مداوا را تا حد زيادي كاهش داده و دسترسي به امكانات پزشكي را حتي براي افراد محروم، امكانپذير ساخته است.
بنا بر اعتقاد مركز مطالعات راهبردي و بين المللي اين ارقام بيش از حد محافظه كارانه است. در واقع اين آمار بر اساس اين فرض كه اميد به زندگي با آهنگ آهسته تري رشد خواهد كرد، داده شده است.
امروزه آن دسته از پيشرفتهاي پزشكي كه روند پير شدن را كند ميكنند، در دسترس همه قرار گرفته اند. بدين ترتيب نسل پس از جنگ جهاني دوم كه اينك به ميانسالي رسيده است، طول عمري بيش از ميزان پيش بيني شده توسط مركز مطالعات راهبردي و بين المللي خواهند داشت.
با افزايش طول عمر انسان, وضع بهداشت و سلامت بشر نيز بهبود يافته و روند بروز بيماريهاي مربوط به دوران كهولت از جمله سرطان، نارساييهاي قلبي، آرتروز و احتمالا بيماري آلزايمر، كاهش خواهد يافت.

اشارات :

رقابت ميان بازنشستگان سالمند و فرزندان و نوه هاي شاغل آنها بر سر استفاده از منابع موجود، وضعيت اجتماعي بي ثباتي را در كشورهاي توسعه يافته پديد خواهد آورد. در ايالات متحده و ساير كشورهاي توسعه يافته ميزان بودجه هاي دولتي در زمينه حقوق و مزاياي بازنشستگان تا سال ۲۰۰۵، تا يك چهارم توليد ناخالص ملي افزايش خواهد يافت. اين روند حتي در صورت تحقق پيش بيني مركز آمار مطالعات راهبردي و بين المللي مبني بر كاهش شديد تعداد كاركنان جايگزين افراد بازنشسته، همچنان ادامه خواهد يافت.
هزينه مراقبتهاي پزشكي در كشورهاي توسعه يافته، به شدت افزايش خواهد يافت و اين امر مانع پيشرفت جدي علوم پزشكي بويژه در حوزه سالمندان خواهد شد. اين مسئله سبب بروز بحران در تامين نيازهاي مالي بخش بهداشت و درمان و تحويل دارو مي شود؛ بحراني كه مدتهاست انتظار آن ميرود.

۲۹. افزايش جمعيت سالخوردگان در سراسر جهان

در سال ۱۹۵۰ افراد بالاي ۶۵ سال تنها ۸ درصد جمعيت كشورهاي توسعه يافته را تشكيل ميدادند. اين رقم در سال ۲۰۰۰ به ۱۵ درصد افزايش يافت و بنا بر پيش بيني مركز مطالعات راهبردي و بين المللي اين رقم در نيم قرن اينده به ۲۷ درصد جمعيت خواهد رسيد.
رشد جمعيت سالخوردگان در كشورهاي توسعه يافته سريعتر از ساير بخشهاي جمعيت است. در اروپا، ايالات متحده امريكا و ژاپن، سالخوردگان ثروتمندترين بخش جامعه را نيز تشكيل ميدهند.
تا سال ۲۰۲۰ جمعيت افراد بالاي ۶۰ سال در سراسر جهان به ۱ ميليارد نفر خواهد رسيد. اين رقم ۳/۱۳ درصد كل جمعيت جهان خواهد بود. سه چهارم اين افراد در كشورهاي در حال توسعه، بويژه چين، هند، برزيل، اندونزي و پاكستان خواهند بود.
در آلمان، جمعيت بازنشسته از ۱۶ درصد كل جمعيت در سال ۲۰۰۰ به حدود ۱۹ درصد در سال ۲۰۱۰ و ۳۱ درصد در سال ۲۰۱۵ افزايش خواهد يافت.
افراد بالاي ۶۵ سال ژاپن, نزديك به ۱۷ درصد جمعيت را در سال ۲۰۰۰ تشكيل ميدادند. پيش بيني ميشود اين رقم در سال ۲۰۱۰ به ۲۲ درصد و در سال ۲۰۵۰ به نزديك ۳۷ درصد برسد.

اشارات:

تا سال ۲۰۵۰ بدون در نظر گرفتن مهاجرت، نسبت جمعيت شاغل به بازنشستگاني كه نياز به حمايت دارند, در ايالات متحده، آلمان، ايتاليا، روسيه و ژاپن به ميزان قابل توجهي كاهش خواهد يافت. اين مسئله اقتصاد داخلي كشورها را با مشكلات عمده اي مواجه خواهد ساخت و ادامه اين وضعيت با توجه به بيمه هاي خدمات درماني و تامين اجتماعي كنوني دشوار خواهد بود.
بسياري از كشورهاي توسعه يافته و بويژه آمريكا به تعداد بيشتري پزشك متخصص بيماريهاي سالمندان نياز خواهند داشت؛ حتي تا دو برابر رقم ۰۰۰/۹ نفر كنوني. پيش بيني ميشود تا سال ۲۰۳۰ تعداد اين پزشكان در آمريكا به شدت كاهش يابد. كمبود پرستار نيز مشكل حاد ديگري است كه با افزايش تعداد سالمندان وخيمتر خواهد شد. ايالات متحده آمريكا در سال ۲۰۲۰ با كمبود ۰۰۰/۵۱۵ پرستار مواجه خواهد بود. اين درست زماني است كه سيل سالخوردگان نسل پس از جنگ اين كشور به مراكز درماني سرازير خواهند شد و درمانگاههاي دولتي ناچار خواهند شد با استخدام كاركنان جديد، پاسخگوي بيماران سالخورده باشند.

۳۰. شكل گيري جامعه جهاني دانش بنيان بر اثر رشد روزافزون فناوري اطلاعات

اطلاعات در تعداد روزافزوني از صنايع، باارزشترين كالا خواهد بود.
تا سال ۲۰۰۵، ۸۳ درصد مديران كانادايي جزو كاركنان دانشور خواهند بود. اروپا و ژاپن نيز از اين روند چندان عقب نخواهند بود.
با گسترش خدمات اينترنت، كسب و كارهاي كوچك در سراسر جهان براي حفظ جايگاه خود در بازار، با پيشتازان صنعتي رقابت خواهند كرد.
تا سال ۲۰۰۵ هر رايانه شخصي به طور متوسط شامل يك رايانه، يك دستگاه نمابر، يك تلفن تصويري و يك دستگاه فتوكپي خواهد بود كه احتمالاً همه آنها در يك دستگاه واحد ادغام شده و به بهايي كمتر از ۲۵۰۰ دلار به فروش خواهد رسيد. تصاوير بر روي صفحه مسطحي به ابعاد ۲۰ در ۳۰ اينچ به نمايش در خواهند آمد. تا سال ۲۰۰۶، اين سامانه ها شامل دستگاه ترجمه همزمان صوتي نيز خواهند بود كه مكالمات را در آن واحد به هفت يا هشت زبان رايج دنيا ترجمه خواهند كرد.

اشارات:

كاركنان دانشور دستمزد بيشتري نسبت به ساير كاركنان دريافت خواهند كرد و با افزايش تعداد اين كاركنان سطح رفاه در جامعه افزايش خواهد يافت. حتي كاركنان تازه وارد يا كاركناني كه در مشاغل سنتي بي نياز به مهارت بالا كار ميكنند، نيز بايد سطح سواد و دانش خود را افزايش دهند. براي برخورداري از يك شغل مناسب در همه حوزه ها، توانايي استفاده از رايانه ضروري است. اين يكي از روندهاي عمده اي است كه سطح آموزش نيروي كار را براي ايفاي نقش فعالانه تر ارتقا ميدهد. امروزه يكي از مهمترين مزاياي شغلي كاركنان، برخورداري آنها از فرصت مناسب براي آموزش و يادگيري است.
فناوريهاي جديد با ايجاد صنايع جديد و مشاغل و مسيرهاي شغلي جديد، عاملي مهم دركسب درآمد در كشورهاي در حال توسعه هستند. يك نمونه از اين امر انتقال فعاليتهايي چون پشتيباني فني در صنعت رايانه به كشورهاي آسيايي و شركتهاي خدماتي موجود در آنهاست.

۳۱. پذيرش روزافزون تنوع فرهنگي و ايجاد يك جامعه جهاني يكپارچه

فناوري اطلاعات امكان ارتباط از راه دور را فراهم ميآورد و مردم با استفاده از بانكهاي اطلاعاتي و شبكه هاي رايانه اي بويژه اينترنت در سراسر جهان، با يكديگر ارتباط برقرار خواهند كرد.
در ايالات متحده و اروپا، مردم به اقتضاي شغل خود ناچارند از منطقهاي به منطقه ديگر بروند و بدين ترتيب اختلاف در نگرشها، درآمدها و اسلوبهاي زندگي به تدريج كاهش خواهد يافت.
با ازدواج ميان افرادي با فرهنگها و نژادهاي مختلف، به تدريج فرهنگهاي مختلف به لحاظ جغرافيايي، قومي، اجتماعي و اقتصادي با يكديگر در مي آميزند.
در انگلستان ۲۱ درصد جوانان شركت كننده در يك نظرسنجي خود را بيشتر اروپايي ميدانستند تا انگليسي. امروزه حدود ۳۱ درصد جوانان فرانسوي، ۳۶ درصد آلمانيها و ۴۲ درصد ايتالياييها در درجه اول خود را اروپايي ميدانند.

اشارات:

در نيم قرن آينده، افزايش تبادلات فرهنگي به كاهش كشمكشهاي شايع در قرن بيستم خواهد انجاميد. اما اين امر در جوامعي كه در آنها بيگانه ستيزي رواج دارد، واكنشهاي خشونت آميزي به دنبال خواهد داشت. شركتهاي بزرگ تعداد بيشتري از اقليتها را استخدام و خود را با ارزشها و نيازهاي آنها سازگار خواهند كرد. كارفرمايان همچنان وظيفه دشوار آشنا كردن اتباع خارجي را با محيط كار بر عهده خواهند داشت و شرايط را براي پذيرش زبان و فرهنگ آنها فراهم خواهند كرد.
مدارس و كتابخانه ها، دو نهاد عمده اي هستند كه بيشترين مسئوليتها را در اين زمينه بر عهده دارند. آموزش اصول صحيح زبان مادري و زبانهاي بين المللي، جذب و تشويق بهترين آموزگاران و كنار گذاشتن آموزگاران ناكارآمد، مهمترين مسئله مدارس خواهد بود. كتابخانه هاي عمومي نيز به عنوان پايگاههاي يادگيري در اوقات فراغت كتابها، منابع اطلاعاتي و امكان دسترسي به اينترنت را براي كساني كه فاقد چنين امكاناتي در منزل هستند، فراهم خواهند كرد.

۳۲. يكپارچه تر شدن اقتصاد جهان

شركتها به جاي پرداخت حقوق و مزايا براي انجام فعاليتهايي كه مستقيما منجر به سودآوري آنها نميشود، بخشي از فعاليتهاي حاشيه اي خود را به تامين كنندگان، شركتهاي خدماتي و شركتهاي مشاوره واگذار ميكنند. تعداد شركتهاي مشاوره اي به طور روزافزوني در همه كشورها در حال افزايش است.
در اتحاديه اروپايي، كاهش كنترل مرزها و نيز كنترل سرمايه، در كنار استفاده از ارز واحد سبب گسترش فعاليتهاي شركتها در سراسر اروپا ميشود.
امكانات اينترنت و فروشگاههايي كه از طريق تلويزيون كابلي سفارش ميگيرند، ارتباط نزديكتري ميان فروشندگان، صاحبان كارخانجات، و مشتريان آنها حتي در مناطق دوردست برقرار ميكنند. بدين ترتيب الگوهاي توزيع در بسياري از صنايع دگرگون خواهد شد.
مقررات و استانداردهاي جديد خريد كالا نويدبخش گشايش بازارهاي دولتي به روي تامين كنندگاني است كه پيش از اين روند مناقصه ها را بيش از حد دشوار، پرهزينه يا صرفاً گيج كننده مي ديدند.

اشارات:

نياز به استخدام كاركنان در كشورهاي دوردست (براي شركتهايي كه در خارج از كشور فعاليت ميكنند), مستلزم آموزش زبانهاي خارجي، اعطاي پاداشهاي مناسب به كاركناني با فرهنگهاي گوناگون، تشويق مديران به مسافرت به كشورهاي دوردست و توجه و تاكيد بر جنبه هاي گوناگون تجارت را افزايش خواهد داد. با عضويت بيشتر كشورهاي اروپاي شرقي در اتحاديه اروپايي، در چند دهه آينده بايد سرمايه گذاري اساسي در زمينه آموزش كاركنان انجام شود.
توسعه تجارت از طريق اينترنت، امكان خريد مواد خام و كالاها را از سراسر جهان فراهم كرده و هزينه فعاليتهاي تجاري را كاهش داده است. در بازارهاي اختصاصي، اينترنت امكان رقابت شركتهاي كوچك با سرمايه هاي اندك را با غولهاي بزرگ تجاري در سراسر جهان فراهم كرده است.
در آستانه وقوع " آنفولانزاي آسيايي", شركتهاي غربي اطلاعات مربوط به توليد كالاها را نه تنها در اختيار شركاي نزديك خود، بلكه در اختيار ساير كشورهايي كه در سرمايه گذاريهاي مشترك، مشاركت دارند، قرار خواهند داد. در بخش فناوري برتر و فناوري هوا ـ فضا، تبادل اطلاعات به خاطر ملاحظات امنيتي تحت كنترل و نظارت قرار خواهد گرفت.

بازگشت به صفحه فهرست گزارش