Vahid Think Tank

روندهاي زيست محيطي

فصل ۸

۴۴. توجه بيشتر به مسائل زيست محيطي در سراسر جهان

نتايج نامطلوب بي توجهي و بي تفاوتي نسبت به محيط زيست روز به روز بيشتر نمايان ميشود و به دنبال آن مردم سراسر جهان نسبت به مسائل زيست محيطي حساستر ميشوند.
دود و ذرات ديگر به عنوان موادي به مراتب زيانبارتر از دي اكسيدسولفور و ساير آلاينده هاي گازي شناخته شده و كنترل ميشوند. تنها در ايالات متحده آمريكا بنا بر اظهار پژوهشگران علوم پزشكي، نزديك به ۶۴۴۰۰۰ نفر هر ساله بر اثر بيماريهاي قلبي ريوي ناشي از تنفس اين ذرات جان خود را از دست ميدهند: در آفريقاي مركزي، رقم مرگ و مير بين ۰۰۰/۳۰۰ تا ۰۰۰/۵۰۰ نفر در سال و در آسيا ۰۰۰/۵۰۰ تا ۰۰۰/۰۰۰/۱ نفر است.
طبق برآورد سازمان بهداشت جهاني، هر ساله ۳ ميليون نفر بر اثر بيماريهاي ناشي از الودگي هوا ميميرند. اين رقم حدود ۵ درصد كل مرگ و مير سالانه مردم جهان است.
دولتها نقش فعالتري در حفاظت از محيط زيست ايفا ميكنند. به عنوان مثال دولت كاستاريكا پس از سالها تلاش، ۲۵ درصد از زمينهاي خود را به صورت مناطق حفاظت شده اي چون پاركهاي ملي در آورده است.
نزديك ۸۰ درصد موارد قطع درختان درحوزه آمازون غيرقانوني است . در سال ۱۹۹۹، برزيل جريمه قطع غيرقانوني درختان را به بيش از ۲۷ ميليون دلار افزايش داد و مقررات قانوني را به نحوي تغيير داد كه بتواند جريمه ها را به راحتي جمع آوري كند.
در هندوستان، سياستهاي دولتي به توسعه صنعتي بيش از ملاحظات زيست محيطي توجه دارد. با اين وجود ديوان عالي هند در تلاش براي كاهش آلودگي هوا، فروش خودروهاي جديد را در دهلي نو به ۱۸۰۰۰ خودرو در سال محدود كرده است كه كمتر از يك چهارم ميانگين تعداد خودروهايي است كه قبلاً به فروش ميرسيد.

اشارات:

هر جا كه سياستهاي زيست محيطي با منافع قدرتمندان تقابل پيدا كند، كشمكش سياسي ايجاد خواهد شد. چنان كه مدتهاست در غرب آمريكا اوضاع بدين منوال بوده است. اما هزينه عدم حفاظت از محيط زيست چنان گزاف است كه نميتوان آن را ناديده گرفت. در بخش بزرگي از جهان، استفاده كنندگان خصوصي ذخاير عمومي و آلوده كنندگان محيط زيست، به طور فزاينده اي با مقررات محدودكنندهاي روبرو خواهند شد كه هدف آن منافع كل جامعه است.

۴۵. كمبود آب، مشكلي عمومي در سراسر جهان

طبق آمار سازمان ملل متحد، يك سوم جمعيت آفريقا و اكثر شهرهاي بزرگ در كشورهاي در حال توسعه، با كمبود آب روبرو خواهند بود.
نيمه شمالي كشور چين با نزديك به يك ميليارد نفر جمعيت، از هم اكنون با كمبود آب مواجه است. آب سفرههاي زير زميني شهر پكن از سال ۱۹۶۵ به بعد تقريباً ۶۰ متر فروكش كرده است. تنها در سال ۱۹۹۹ اين كاهش نزديك به ۵/۲ متر بوده است.
مصرف آب مشكلات ديگري را نيز ايجاد ميكند. به عنوان مثال، آب زمينهاي كشاورزي تبخير شده و مواد معدني را در خاك بر جاي ميگذارد. تا سال ۲۰۲۰، ۳۰ درصد زمينهاي كشاورزي جهان شور خواهند بود و تا سال ۲۰۵۰ اين رقم به ۵۰ درصد خواهد رسيد. شور شدن خاك از هم اكنون برداشت محصول را در هند، پاكستان، مصر، مكزيك، استراليا و بخشهايي از ايالات متحده كاهش داده است.
آلودگي آب و هوا از مشكلات ديگري است كه ميزان آب آشاميدني سالم و بهداشتي را كاهش ميدهد. بنا بر نظر پارلمان اروپا، ۷۰ درصد آب آشاميدني اين قاره حاوي ذرات آلاينده خطرناك و زيانآور است. در ايالات متحده آمريكا، وجود آلاينده هايي همچون پركلرات، ماده افزودني بنزين به نام ام تي بي اي و حتي محلول كلريني كه براي كشتن ميكروبهاي آب آستفاده ميشود, نگرانيهاي فزاينده اي را ايجاد كرده است. اين مواد ميتوانند خطرات جدي براي سلامتي انسان داشته باشند.
در هندوستان ۳۰۰ ميليون نفر به خاطر آلودگي گسترده آب رودخانه ها و منابع زيرزميني از نعمت آب آشاميدني سالم محرومند.
كيفيت آب، حتي در كشورهاي توسعه يافته به مشكلي فزاينده تبديل شده است. شهرهايي چون آتلانتا كه سيستم آبرساني آنها ۱۰۰ سال قدمت دارد, دائما با قطع آب مواجه ميشوند و اين امر باعث وارد شدن باكتريها, آلاينده ها و زباله ها به داخل ذخاير آب ميشود.
بسياري از بوم شناسان معتقدند كه گرم شدن كره زمين سبب بروز خشكساليهاي بيشتري در غرب مي سي سي پي خواهد شد و اين مسئله ميتواند به يك قاعده تبديل شود.
۸۰ درصد مشكلات بهداشتي و درماني مردم ناشي از مصرف آب آشاميدني آلوده است. بنابر آخرين برآوردها، هر روز ۰۰۰/۴۰ نفر در سراسر جهان در اثر بيماريهاي ناشي از مصرف آب آلوده، ميميرند؛ يعني ۱۴ ميليون نفر در هر سال.

اشارات :

تا سال ۲۰۴۰، دستكم ۵/۳ ميليارد نفر از مردم جهان با كمبود آب روبرو خواهند بود؛ يعني تقريبا ۱۰ برابر سال ۱۹۹۵. تا سال ۲۰۵۰، دو سوم جمعيت جهان در مناطقي زندگي خواهند كرد كه با كمبود مزمن و گسترده آب روبرو هستند.
جنگ بر سر آب طبق پيش بيني هاي يك دهه اخير، در نقاطي همچون كشمير در حال وقوع است. بخش گستردهاي از آب مصرفي پاكستان از مناطق كشمير تامين ميشود كه هم اكنون تحت كنترل هند است. مشكلاتي چون خشكسالي دوره اي و گسترش بيابانها افزايش يافته و تشديد ميشود.
با افزايش سن جمعيت و آسيب پذيري آن در برابر بيماريهاي عفوني، آب آلوده ميتواند مشكلات جديتري را به همراه آورد.

۴۶. ادامه "انباشتگي زباله" در محلهاي دفن زباله

بازيافت زباله ها، "انباشتگي زباله" را در محلهاي دفن زباله به تاخير انداخته است، اما اين خطر هنوز به كلي رفع نشده است.
بنا بر تحقيقات سازمان محيط زيست آمريكا، تا سال ۲۰۲۵، ۷۰ درصد محلهاي دفن زباله اين كشور از زباله انباشته خواهد شد.
در لندن و مناطق حومه آن تا سال ۲۰۱۲، زمينهاي دفن زباله ديگر جا نخواهد داشت. تا سال ۲۰۰۷ ديگر محل كافي براي دفن زباله هاي خانگي وجود نخواهد داشت.
احداث مراكز بازيافت و تبديل زباله به انرژي، روشي مطمئن و مناسب خواهد بود. ايالات متحده آمريكا بيش از ۲۲۰۰ محل دفن زباله دارد. كشورهاي قاره اروپا كه بيشتر از روش بازيافت و تبديل زباله به انرژي استفاده ميكنند، ۱۷۵ محل دفن زباله دارند.

اشارات:

موج جديدي از مقررات و طرحهاي بازيافت زباله و تبديل آن به انرژي به منظور كاهش حجم عظيم زباله ها در راه است. اين تلاش از كاليفرنيا آغاز خواهد شد.

۴۷. تاكيد بيشتر بر توسعه صنعتي و توجه كمتر به مسائل زيست محيطي

در بسياري از بخشهاي جهان، توسعه صنعتي بيش از ملاحظات زيست محيطي مورد توجه و تاكيد قرار ميگيرد.
در سال ۱۹۹۹ يك روزنامه اينترنتي به نام "ساماچار" از مخاطبان خود پرسيد كه با چه مشكلات مهمي در كشور خود مواجهند؟ با وجود گسترش جنگل زدايي، آلودگي وسيع آب و هوا، از ميان رفتن تنوع زيستي و مشكلاتي از اين دست، وخامت اوضاع زيست محيطي در ميان ۱۰ مسئله مهمي كه مخاطبان عنوان كرده بودند، رتبه ماقبل آخر را احراز كرد و تنها ۱ درصد پاسخ دهندگان از اين مشكلات نام برده بودند.
بنا بر تحقيقات انجام شده توسط شركت اينداستري كانادا براي بررسي فرصتهاي تجاري در حيطه محيط زيست، مشخص شد كه بخش زيادي از مردم آفريقاي جنوبي نسبت به طرحهاي زيست محيطي بسيار بي اعتمادند و در برابر اجراي آنها مقاومت ميكنند. علت اين امر, تحمل محدوديتهاي است كه رژيم آپارتايد براي مدتها بر مردم تحميل كرده و اغلب آنها را با عنوان اقدامات زيست محيطي توجيه كرده است.
نزديك به ۷۰ درصد انرژي مصرفي كشور چين ناشي از فعاليت نيروگاههاي ذغالي هستند كه تنها تعداد اندكي از آنها مجهز به سيستمهاي كنترل آلودگي ميباشد. طبق برآورد دانشمندان چيني تا سال ۲۰۲۵، ميزان دي اكسيدكربن و دي اكسيدسولفور در چين بيش از مجموع ايالات متحده, ژاپن و كانادا خواهد بود.
هر جا طراحان نيروگاهها و كارخانجات جديد، كنترل كننده آلاينده ها را ناديده بگيرند، بارانهاي اسيدي همچون بارانهاي اسيدي ايالات متحده و كانادا، خواهد باريد. مطالعات سال ۱۹۹۵ درباره ۷۷ شهر در چين، نشان داد كه ۸۱ درصد آنها در معرض بارانهاي اسيدي بودند. در هندوستان، منطقهاي با وسعت ايالات متحده آمريكا، پوشيده از ابر غليظي از سولفاتها و ساير مواد شيميايي مربوط به بارانهاي اسيدي است. پيش بيني ميشود اين مشكل در ساير كشورهاي صنعتي نيز بروز كند.

اشارات:

در دهه آينده مناطق گسترده اي از كره زمين در معرض آلودگي، جنگل زدايي و ساير بلاياي زيست محيطي خواهند بود. در دهه آينده بيماريهاي ناشي از آلودگي آب و هوا به شدت شيوع خواهد يافت. هم اكنون بيماري مزمن انسداد ريوي در چين ۵ برابر بيش از ايالات متحده آمريكا، شيوع دارد.
اينها تنها بخشي از مشكلات زيست محيطي آينده هستند و شايد مشكل سازترين آنها هم نباشند. اكنون حتي دولت آمريكا نيز اذعان دارد كه گرم شدن دماي كره زمين و اثر گلخانه اي ناشي از فعاليتهاي انسان است. پيش بيني ميشود كه چين و هند به زودي حتي بيشتر از كشورهاي عمده صنعتي گازهاي گلخانه اي توليد كنند. كمك به ارتقاي سطح زندگي در كشورهاي در حال توسعه بدون افزايش آلودگي محيط زيست، به حمايت بيشتري از سوي كشورهاي توسعه يافته نياز دارد.

۴۸ . نابودي تنوع زيستي طي دهه هاي آينده

هر چند برخلاف تصورات گذشته، انقراض انواع گونه هاي حيواني و گياهي چندان سريع نيست، اما نابودي تنوع زيستي در دهه هاي آينده به نگراني فزايندهاي تبديل خواهد شد.
بنا بر آمار طرح زيست محيطي سازمان ملل متحد، نزديك به ۵۰۰۰۰ گونه از موجودات زنده در حال نابودي هستند كه بيش از ۱۰۰۰ برابر نرخ طبيعي نابودي گونه هاست.
۱۱ درصد پرندگان، ۲۵ درصد پستانداران و ۲۰ تا ۳۰ درصد گياهان در حال انقراض هستند.
در سراسر جهان، تعداد دوزيستان در حال كاهش است و علت اين مسئله پس از يك دهه تحقيقات گسترده هنوز مشخص نيست.
تپه هاي مرجاني در سراسر جهان به سرعت در حال نابودي است و دلايل اين امر هنوز كاملاً روشن نيست.
بنا بر گفته دانشمندان دانشگاه كلرادو، علت اصلي انقراض گونه ها نابودي زيست بومهاي طبيعي در اثر قطع درختان، كشاورزي و شهرسازي است.

اشارات :

نابودي گونه ها، تاثيري منفي بر زندگي و رفاه بشر دارد. نيمي از داروها از منابع طبيعي به دست ميآيند. تا امروز كمتر از ۵/۰ درصد گياهان گلدار براي استفاده پزشكي مورد آزمايش قرار گرفته اند. در اندونزي كه محل يك هشتم تپه هاي مرجاني دنياست، بيش از ۷۰ درصد تپه ها از بين رفته يا در حال نابودي است. اقتصاد اندونزي سالانه نزديك به ۵۰۰۰۰۰ تا ۸۰۰۰۰۰ دلار به ازاي هر كيلومتر مربع تپه مرجاني از بين رفته يا آسيب ديده ، ضرر ميكند.
پژوهشگران مركز ملي پژوهشهاي زيست محيطي واقع در انگلستان گزارش ميدهند كه زيست بومهاي متنوع بيشتر از آنهايي كه تنوع كمتري دارند، دي اكسيدكربن جذب ميكنند, بنا بر اين نابودي تنوع گونه هاي زيستي يكي از دلايل مهم گرم شدن كره زمين است.

۴۹. تشديد مشكلات اجتماعي و زيست محيطي با تداوم شهرگرايي

در سال ۲۰۰۰، حدود ۸/۲ ميليارد نفر يعني نزديك ۴۷ درصد كل جمعيت جهان ساكن شهرها بودند، تا سال ۲۰۳۰، ۶۰ درصد كل جمعيت جهان در شهرها زندگي خواهند كرد.
بين سالهاي ۲۰۰۰ و ۲۰۳۰، جمعيت جهان ۲/۲ ميليارد نفر افزايش خواهد يافت. از اين تعداد ۱/۲ ميليارد نفر به جمعيت شهرها اضافه خواهد شد.
در گذشته شهرگرايي و شهرنشيني در كشورهايي كه هم اكنون در زمره كشورهاي صنعتي محسوب ميشوند، سريعترين رشد را داشت. در اغلب كشورهاي توسعه يافته، ۷۶ درصد مردم در شهرها زندگي ميكنند. در كشورهاي در حال توسعه تنها ۴۰ درصد مردم شهرنشين هستند. امروزه رشد شهرها در كشورهاي در حال توسعه سريعتر از ساير نقاط است.
شهرهاي بزرگ همچنان بزرگتر ميشوند. در سال ۱۹۵۰، تنها ۸ كلانشهر در جهان وجود داشت كه جمعيت آن بيش از ۵ ميليون نفر بود. تا سال ۲۰۱۵، ۵۹ كلانشهر در دنيا وجود خواهد داشت كه ۸۴ كشور كمتر توسعه يافته جزو اين تعداد خواهد بود. ۲۳ كلانشهر، جمعيتي بيش از ۱۰ ميليون نفر خواهند داشت كه يكي از آنها تهران خواهد بود.
هم اكنون رشد طبيعي جمعيت، علت بيش از نيمي از افزايش جمعيت در كشورهاست. كمتر از يك سوم رشد جمعيت شهرها ناشي از مهاجرت است.
نزديك ۱ ميليارد نفر از ساكنان شهرها فاقد سرپناه مناسب، آب سالم و بهداشتي و يا برق هستند. طبق برآورد سازمان ملل متحد، اين مشكلات سالانه سبب مرگ ۱۰ ميليون نفر ميشود.
بنا بر آمار "موسسه ديده بان جهان"، سوخت مصرفي شهرها، ۷۵ درصد گازهاي كربن جهان را تشكيل ميدهد.
دانشمندان ناسا خاطرنشان ميكنند كه شهرنشيني با ايجاد ساختمانها و بناها بر روي حاصلخيزترين زمينها، مقادير زيادي از گياهان جذب كننده كربن را نابود ميكند.
شهرگرايي همچنين باعث محروميت نواحي پيرامون شهرها از آب ميشود. آب باران به جاي فرو رفتن در زمين جمع آوري شده و وارد لوله ها ميشود و سپس به صورت فاضلاب به درياها ميريزد. در برخي مناطق، مانند حوالي آتلانتا، سطح آب حوضچه هاي آب محلي به سرعت در حال كاهش است، زيرا ديگر آبي براي پر كردن اين حوضچه ها وجود ندارد.

اشارات:

در سالهاي آينده گسترش شهرها، به افزايش دماي كره زمين مي انجامد. با كاهش عرضه آب آشاميدني سالم، هم اكنون مردم در مناطقي تجمع ميكنند كه امكان دسترسي به آب آشاميدني كمتر و روش مصرف آن نامناسبتر است.
مرگ و مير ناشي از كمبود سرپناه، آب و امكانات بهداشتي افزايش خواهد يافت. با افزايش بيش از حد جمعيت و تراكم آن در برخي مناطق، بيماريهاي مسري بيشتر شايع شده و بيماريهايي چون ايدز به سرعت همه گير خواهد شد.
از آنجا كه رشد جمعيت كنوني بيشتر ناشي از افزايش طبيعي است و نه مهاجرت، برنامه هايي كه براي تشويق روستاييان به ماندن در روستا طراحي شده، بي جا به نظر ميرسد. ظاهراً آموزش و برنامه ريزي خانواده همراه با رشد شهرها، اهميت بيشتري خواهد يافت.

۵۰. با توجه به اين ۴۹ روند، چه روند ويژه اي را براي كشورهاي اسلامي پيش بيني
مي كنيد. به نظر شما پنجاهمين روند چه ميتواند باشد؟

والسلام عليكم و رحمه ا... و بركاته
آينده تان پر فرصت باد

بازگشت به صفحه فهرست گزارش