ارزيابي و پيش بيني تکنولوژي
 

نويسنده: ارنست براون
برگردان: عليرضا بوشهري، عقيل ملکي فر
ويراستاران: عباس قيومي، مهتاب السادات منصوري
چاپ : اول بهار ۱۳۸۲
تيراژ : ۲۰۰۰ نسخه
قيمت: ۲۹۰۰۰ ريال
حروفچيني و صفحه آرايي: آزاده باقري
ليتوگرافي: پرتو شمس
چاپ و صحافي: نگارش
ناشر: موسسه فرهنگي انتشاراتي کرانه علم، ص پ ۱۶۷۶۵-۱۳۳۸
عنوان کتاب به زبان اصلي :

Technology in Context: Technology Assessment for Managers, Ernest Braun , Routledge Studies in the Management of Technology and Innovation.

مراکز پخش کتاب

۱- انتشارات آستان قدس رضوي ، شرکت به نشر، تهران، خيابان انقلاب، روبروي درب اصلي دانشگاه تهران
شماره تلفن : ۸۹۵۱۷۳۹ - ۰۹۱۳۲۷۲۱۰۶۶

۲- تهران،‌ انديشکده صنعت و فنآوري (‌ آصف)

پيشگفتار مترجمان

سوار كار بايد زودتر از اسب فكر كند، وگرنه اسب او را به جايي مي برد كه خودش مي خواهد.

ديويد بوهم

ارزيابي تكنولوژي چيست؟ چه كاركردي دارد؟ از چه زماني و درپاسخ به چه مسائلي پيدا شده است؟ روش شناسي پايه آن چگونه است؟ چه تفاوتي بين ارزيابي تكنولوژي در بخش دولتي و تجاري وجود دارد؟ پيش بيني تكنولوژي چيست و چرا قلب ارزيابي تكنولوژي محسوب مي شود؟ فنون متعارف پيش بيني تكنولوژي چگونه است؟ آيا مواردي از ارزيابي و پيش بيني تكنولوژي وجود دارد كه افراد تازه كار بتوانند از آنها بياموزند؟ اين كتاب، كه براي مديران تكنولوژي نوشته شده است، به پرسشهايي از اين دست و بيش از اينها به زباني ساده و كاربردي پاسخ ميدهد.

هيچ سازمان و بنگاه صنعتي نيست كه بدون مديريت تكنولوژي، و درنتيجه بدون نوعي از ارزيابي و پيش بيني تكنولوژي، بتواند به حيات روزمره خود ادامه دهد. اما مسأله اين است كه هنوز مديريت تكنولوژي به عنوان يك تخصص متمايز و حياتي، جاي خود را در كشور و اغلب سازمانها و بنگاههاي صنعتي ما باز نكرده است. شاهد مثال اين است كه در دانشگاههاي ما رشته خاصي به نام مديريت تكنولوژي وجود ندارد (هرچند خوشبختانه موسسه آموزشي و تحقيقاتي صنايع دفاعي اخيراً در اين زمينه پيشقدم شده و اميد ميرود كه نخستين دوره هاي كارشناسي ارشد اين رشته را در دو گرايش به زودي داير نمايد). ارزيابي و پيش بيني تكنولوژي قبل از هر چيز ابزاري است براي روشنگري درباره پيامدهاي توسعه و به كارگيري يك تكنولوژي در سطح كشور يا بنگاه. امروزه بيشتر دولتها از يك استراتژي ملي تكنولوژي برخوردارند كه طرح و نقشه و اولويتهاي آنها را براي سرمايه گذاري در تكنولوژيهاي نو و حفظ و بازسازي تكنولوژيهاي مفيد موجود ـ با نگرش به ملاحظات سياسي، اجتماعي، اقتصادي، نظامي، فرهنگي و زيست محيطي ـ نشان ميدهد. در برنامه ريزي براي توسعه تكنولوژي معمولاً كمتر به اين نكته پرداخته مي شود كه تكنولوژي با فرهنگ تعامل دارد؛ از آن تأثير ميپذيرد و به نوبه خود برآن تأثير ميگذارد. مهمتر از همه اين كه توسعه تكنولوژي "شيوه زيست ما" را تغيير ميدهد كه اگر اين تغييرات پيش بيني و به موقع كنترل نشود، حتي ميتواند امنيت ملي را در دراز مدت به مخاطره اندازد. ارزيابي تكنولوژي با بررسي اين گونه مقولات كليدي، دست مايه اي غني و آينده نگرانه براي تدوين و اصلاح استراتژي ملي تكنولوژي فراهم ميكند. بنگاههاي آينده گرا و رقابت جو نيز همين حال را دارند. چنين بنگاههايي استراتژي تكنولوژي ميخواهند تا بتوانند همگام با تغييرات تكنولوژي جلو بروند. تدوين اين استراتژي هم نيازمند پيش بيني و ارزيابي تكنولوژي از منظر بنگاه است. البته دامنه كاربردهاي ارزيابي تكنولوژي به همين موارد محدود نميشود و خواننده اي كه علاقمند به اين بحث باشد درضمن مطالعه كتاب با طيف وسيع كاربردهاي آن درسطح ملي و سازماني آشنا خواهد شد. پيام اصلي اين كتاب ساده و روشن است: تكنولوژي بايد به گونه اي آگاهانه و دورانديشانه مديريت شود تا در خدمت ايجاد دنيايي بهتر براي بشريت قرار گيرد. ساده سازي مسأله تكنولوژي و سرسري گرفتن آن، چه سطح ملي و چه سطح بنگاه، دير يا زود عواقب ناخوشايند خود را آشكار ميكند. به عكس، برخورد انديشمندانه با تكنولوژي به جامعه و بنگاهها اجازه ميدهد اين اسب سركش را درجهت اهداف و مقاصد عاليه خود مهار كرده، و از خوان دشوار توسعه تكنولوژي به سلامت بگذريم.

گيلبرت ـ رياضيدان معروف ـ گفته است "ما بايد بدانيم، ماخواهيم دانست". و سخن ما اين است كه "ما به ياري خداوند بزرگ بايد از سد تكنولوژي پيشرفته بگذريم، ما از اين سد خواهيم گذشت؛ و آن نزديك است". و اگر اين كتاب در رساندن ايران اسلامي به آن روز فرخنده، سهمي هر چند كوچك داشته باشد، ما پاداش زحمت خود را گرفته ايم. اميدكه خوانندگان فرزانه لغزشهاي احتمالي ما را به ديده اغماض بنگرند و ما را از بركات رهنمودهاي خود محروم نگردانند. حمد و سپاس خداي را و درود بي پايان الهي بر پيامبر گرامي و خاندان معظم او

عليرضا بوشهري و عقيل ملكي فر

فهرست کتاب

مقدمه

فصل اول:

تكنولوژي و نوآوري تكنولوژيك
مديريت تكنولوژي
تعريف تكنولوژي
نوآوري تكنولوژيك
توليد ناب و مهندس مجدد

فصل دوم:

اصول ارزيابي تكنولوژي
ارزيابي تكنولوژي چيست ؟
ارزيابي تكنولوژي در كنگره ايالات متحده
روش شناختي پايه براي ارزيابي تكنولوژي
جاسازي ارزيابي تكنولوژي درسياست
انواع ارزيابي تكنولوژي
ارزيابي تكنولوژي ارتباطات

فصل سوم:

مديريت استراتژيك تكنولوژي
مقدمه
مديريت استراتژيك
نقش تكنولوژي دربنگاههاي تجاري
مديريت استراتژيك تكنولوژي
تكنولوژي و جايگاه استراتژيک
شكل گيري سياستهاي تجاري و عمومي
نيازهاي اطلاعاتي در مديريت استراتژيك تكنولوژي

فصل چهارم:

مسائل و مشكلات تكنولوژي درعصر حاضر
مقدمه
مسائل محيط
تكنولوژي هاي سودمند براي جامعه
تكنولوژي، اشتغال و مهارت
جهاني شدن
سرعت و جهت نوآوري

فصل پنجم:

چند روش سودمند براي ارزيابي تكنولوژي
اصول پيش بيني تكنولوژي
روشهاي پيش بيني
مدل سازي
پيش بيني تكنولوژي
تكنولوژي مسلط
روش تحليل هزينه ـ منفعت
روش تحليل تأثير متقابل

فصل ششم:

برخي كاربردهاي ارزيابي تكنولوژي
ارزيابي پيامدهاي محيطي
فرايند ارزيابي محيطي
مميزي محيطي
مشاركت و رفع كشمكشها
طرح ريزي
محصولات كشاورزي به عنوان مواد خام قابل جايگزيني
ارزيابي فرضي تكنولوژي براي آبگرمكنهاي خورشيدي
نكاتي پيرامون ارزيابي تكنولوژي در حوزه بيو تكنو لوژي

كتابنامه

مقدمه نويسنده

تكنولوژي مي تواند منشأ خير باشد يا شر؛ و اين تا حد زيادي به شيوه مديريت آن بستگي دارد. براي آن كه تكنولوژي به شايستگي مديريت شود بايد از ديدگاهي همه جانبه به آن نگريست و پيامدهاي گوناگون آن را در نظر گرفت. نگاه ژرف، گسترده و بلند مدت به تكنولوژي، شالوده مديريت و ارزيابي درست تكنولوژي است. در اين كتاب، كه براي استفاده مديران و دانشجويان رشته "مديريت تكنولوژي" نوشته شده است، نخست برخي مفاهيم بنيادي كه دانستن آنها براي مديريت اثربخش تكنولوژي لازم است، تشريح مي شود. سپس يكي از مشكلات حاد مديران تكنولوژي، يعني گردآوري اطلاعات لازم براي اتخاذ تصميمهاي استراتژيك درباره تكنولوژي، به تفصيل مورد بررسي قرارمي گيرد. هدف اين كتاب مشخص كردن اطلاعاتي است كه لازمه مديريت كارآمد تكنولوژي و دستيابي به بيشترين مزايا براي بنگاه، كاركنان و ذينفعهاي آن است. به نظر من اين گونه اطلاعات بايد گسترده و آينده نگرانه بوده و از مرز چند مقاله روزنامه اي و مجله اي يا بروشور تجاري فراتر برود. و براين باورم كه هر چه دانش ما پيش از تصميمگيري درباره توسعه يا به كارگيري تكنولوژي بيشتر باشد، احتمال اشتباه و "غافلگيري" نيز كمتر خواهد بود. به ويژه معتقدم كه به تكنولوژي بايد از منظري به تمام معنا وسيع نگريست؛ يعني تمامي تأثيرات آن را بر جامعه، محيط طبيعي و بنگاه درنظر گرفت. اين نوع گردآوري اطلاعات را ارزيابي تكنولوژي مينامند كه موضوع اصلي اين كتاب است. ارزيابي تكنولوژي از بررسي پيامدهاي آشكار و مستقيم تكنولوژي فراتر رفته و پيامدهاي توسعه يا به كارگيري تكنولوژي را از منظري كاملاً گسترده تر و آينده نگرانه بررسي مي كند. از ديد من، صرفاً گردآوري نظام مند بهترين اطلاعات است كه حجاب بصيرت را كنار ميزند و بيماري كوته نظري را معالجه ميكند. هدف غايي من اين است كه سهمي هرچند كوچك درجهت گيري به سوي استفاده بهتر و آگاهانه تر از تكنولوژي داشته باشم؛ استفاده اي كه متضمن مزاياي مسلم تكنولوژي براي ما بوده، و درعين حال ما را از پرداخت جرايم سنگيني همچون تخريب محيط زيست، تهديد سلامتي بشر، نابودي مهارتها، بيكاري و تحمل حال و هواي غير انساني مصون نگه دارد.

كوشيده ام كه اين كتاب، آموزنده و درعين حال جذاب باشد (كه البته داوري دراين مورد برعهده خوانندگان است). به نظر من اهدافي كه برشمرديم با ارائه كتابي مملو از نظريه هاي علمي تحقق نمييابد. به عكس، معتقدم كه بايد رويكردهايي "عملي" اتخاذ كرد و آنها را بانظريه هاي علمي تحقق نمي يابد. به عكس، معتقدم كه بايد رويكردهايي "عملي" اتخاد كرد وآنها را بانظريه هاي علمي درآميخت تا موضوعات درچارچوب گسترده تري بررسي شده و موجبات تحريك ذهن خواننده فراهم آيد.

محتواي كتاب

فصل اول به تعريف و تشريح برخي از مفاهيم اساسي ميپردازد. اين فصل ابتدا نياز بنگاههاي صنعتي به مديران ورزيده تكنولوژي را توجيه ميكند و سپس به تعريف تكنولوژي ميپردازد. محتواي اين فصل بسيار بحث انگيزاست ومن ميكوشم دست كم براي دنبال كردن ساير مباحث كتاب، ذهنيت مشتركي بين خود و خواننده بوجود آورم. سپس به تعريف "نوآوري تكنولوژيك" ميپردازم و برخي جنبه هاي "نظريه نوآوري" را تشريح مي كنم؛ چرا كه اين مفاهيم براي درك مديريت و ارزيابي تكنولوژي، بسيار حائز اهميت است.
فصل دوم با تعريفي از "ارزيابي تكنولوژي" آغاز ميشود. سپس، پيدايش ارزيابي تكنولوژي را به عنوان پاسخي به مسأله تدوين سياست تكنولوژي دركنگره ايالات متحده تشريح ميكنم. هرچند زادگاه ارزيابي تكنولوژي دربخش دولتي بوده است، ولي بسياري از اصول و ويژگيهاي آن را ميتوان دربنگاههاي تجاري نيز به كار بست. در ادامه اين فصل، رايجترين روش شناسي ارزيابي تكنولوژي تشريح ميشود و مشكلات اساسي و ويژگيهاي بحث انگيز ارزيابي تكنولوژي مورد بررسي قرار ميگيرد. اين فصل با ارائه يك مثال بسيار كلي از ارزيابي تكنولوژي ـ يعني ارزيابي تكنولوژي مدرن ارتباطات ـ ادامه مي يابد تا نحوه به كارگيري روش شناسي مورد نظر روشن شود. چون يكي از اساسي ترين كارهاي هر "ارزياب تكنولوژي" تلاش براي شناختن آينده اي هرچه دورتر است، ارزنده ترين فايده آن براي بنگاههاي تجاري، كمك به مديريت بلند مدت با "مديريت استراتژيك تكنولوژي" است. از اين رو درفصل سوم مباني مديريت استراتژيك به طور اعم و مباني مديريت استراتژيك تكنولوژي به طور اخص بررسي مي شود. سپس تكنولوژي در بنگاههاي تجاري، به ويژه نقشي كه درمقعيت استراتژيك آنها ايفا ميكند، مورد بحث قرار ميگيرد. سرانجام، فرايند تدوين "سياست تكنولوژي" در بخشهاي دولتي و غير دولتي با يكديگر مقايسه و نقش ارزيابي تكنولوژي به عنوان يك درونداد اطلاعاتي براي تدوين "سياست تكنولوژي" تشريح ميشود. ضرورت مديريت استراتژيك تكنولوژي و نياز به اطلاعات جامع و آينده نگرانه از آنجا ناشي ميشود كه تكنولوژي به يكي از اساسي ترين عوامل تعيين كننده موفقيت اقتصادي و شيوه زيست و كار (يابيكاري) تبديل شده است. تكنولوژي وسازمانهاي اجتماعي به گونهاي جدائي ناپذير درهم تنيده اند. البته تكنولوژي، مسائل محيطي نگران كنندهاي نيز به بار ميآورد و ارزيابي تكنولوژي در واقع كوششي است كه تا حدي براي پيشگيري از تأثيرات منفي تكنولوژي برمحيط طبيعي صورت مي گيرد. از اين رو فصل چهارم به بازنگري مشكلات و بيم و اميدهاي مربوط به توسعه تكنولوژيك اختصاص دارد كه از بين همه اميدها، به فرصتهاي ابداع "تكنولوژيهاي سودمند براي جامعه" اشاره خواهم كرد.
درفصل پنجم برخي از روشهاي سودمند ارزيابي تكنولوژي مورد بحث قرارميگيرد؛ سپس "پيش بيني تكنولوژي" كه يكي از جنبه هاي مسلم ارزيابي تكنولوژي است، با جزئيات بيشتري تشريح مي شود. هر چند ما بر آينده اشراف نداريم، ولي اقداماتي كه درحال حاضر از ما سر ميزند آينده را ميسازد. بنابراين، پيش بيني تكنولوژي نقش مهمي در تدوين "استراتژيهاي تكنولوژي" ايفا ميكند. از آنجا كه تكنولوژي تأثير به سزايي در عملكرد اقتصادي دارد، "تحليل اقتصادي تكنولوژي" بخش مسلمي از ارزيابي تكنولوژي را تشكيل ميدهد، كه يكي از مباحث اين فصل خو اهد بود. در ادامه فصل، روشهاي ارزيابي پيامدهاي محيطي تكنولوژي را نيز بررسي و روشهاي ارزيابي تكنولوژي را با مثالهايي روشن مي كنيم.
در فصل ششم مثالهاي بيشتري پيرامون ارزيابي تكنولوژي ارائه ميشود. ارزيابي پيامدهاي محيطي و استفاده از ارزيابي در برنامه ريزي، موارد خاصي از رويكرد عمومي اين كتاب است كه در اين فصل به آنها پرداخته ميشود. اينها در زمره وظايف مهم "تحليلگران استراتژيك" است كه ارتباط نزديكي با ارزيابي تكنولوژي دارند. در همين فصل به برخي ملاحضات اساسي كه در تصميم گيري براي مكان يابي يك كارخانه جديد موثر است، به كوتاهي اشاره ميشود. اين فصل داراي دو مثال ديگر نيز هست. اولي ارزيابي توليد موادخام به روش كشاورزي كه براي دولت آلمان انجام شده است و دومي، يك مثال فرضي است كه به ارزيابي آبگرمكنهاي خورشيدي توسط شركتي دريكي از كشورهاي اروپايي مربوط ميباشد. اين فصل با ارائه نكاتي درباره تكنولوژي در حوزه بيوتكنولوژي و چند نكته عمومي پيرامون ارزيابي تكنولوژي به پايان ميرسد.
 

بازگشت به صفحه فهرست كتابها